Հանքարդյունաբերությունը շարունակում է մնալ Հայաստանի մարզերի սոցիալական հենարանը. հետազոտություն

Արմինֆո.  Հայաստանի ՀՆԱ-ում հանքարդյունաբերության մասնաբաժինը 2021-2024 թվականներին 5,5%-ից նվազել է մինչև 2,6%: Այդ մասին հաղորդել է տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանը՝ ներկայացնելով "Հայաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտը թվերով" հետազոտությունը։

Այդ ցուցանիշի նվազման վրա, նրա խոսքով, ազդել է պատերազմն Ուկրաինայում, որը հանգեցրել է տնտեսության արագացված աճի, ինչպես նաև՝ Արցախում տեղի ունեցած պատերազմը, որը որոշակի խնդիրներ է առաջացրել՝ Սոթքի ոսկու հանքավայրի շահագործման հետ կապված: Հետազոտության մեջ ասվում է, որ GeoРromining Gold ընկերության կողմից շահագործվող և Հայաստանի խոշորագույն հանքարդյունաբերական ակտիվներից մեկը հանդիսացող Սոթքի հանքավայրը 2023 թվականի ապրիլին ստիպված է եղել դադարեցնել բարձր արտադրողականությամբ բաց քարհանքի շահագործումը ՝ ադրբեջանական ռազմական դիրքերից անընդհատ գնդակոծությունների պատճառով: Դա հանգեցրել է բացառապես շատ ավելի քիչ ստորգետնյա արդյունահանման վրա կենտրոնանալու անհրաժեշտությանը, ինչը խիստ սահմանափակել է արտադրական հզորությունները և տնտեսական արդյունքը: «Ընդհանուր առմամբ՝ արդյունաբերության արտադրության և ՀՆԱ-ի հարաբերակցության այս անկման դինամիկան արտացոլում է ինչպես հումքի գների ցիկլային տատանումների ազդեցությունը, այնպես էլ արդյունաբերության ներսում առկա կառուցվածքային մարտահրավերները: Սակայն, չնայած ՀՆԱ - ում համեմատաբար համեստ ուղղակի ներդրմանը, հանքարդյունաբերության ոլորտն ավելի լայն տնտեսական նշանակություն ունի արտահանման, զբաղվածության ապահովման և մարզերում զարգացման վրա ազդեցության համատեքստում", - նշել է նա։

Մասնավորապես, տնտեսագետը նկատել է, որ հանքարդյունաբերությունը Հայաստանում բարձր աշխատավարձ ապահովող ճյուղ է: Սյունիքի մարզում միջին աշխատավարձը կազմում է 800-830 հազար դրամ, Կոտայքի մարզում՝ 450-500 հազար դրամ, իսկ այլ մարզերում՝ 200-300 հազար դրամ:

Ոլորտն էական ազդեցություն ունի նաև երկրում աղքատության ցուցանիշի վրա ։ Մասնավորապես, ինչպես նշել է Պարսյանը, եթե 2023 թվականին Հայաստանում աղքատության մակարդակը կազմել է 23,7 տոկոս, Սյունիքում, որտեղ կենտրոնացած է ամենախոշոր հանքարդյունաբերական ձեռնարկության ՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի (ԶՊՄԿ) գործունեությունը, այդ ցուցանիշը կազմել է 7 տոկոս ( 2024 թվականին ՝ 6,2 տոկոս), Լոռու մարզում, որտեղ գտնվում է Թեղուտի հանքավայրը՝ 14,2 տոկոս: "Այսինքն, կարող ենք ասել, որ յուրաքանչյուր մարզում հանքարդյունաբերությունը սոցիալական լուրջ ազդեցություն ունի ՝ լուծելով աղքատության հետ կապված կարևոր խնդիր", - նշել է նա:

Երևանում, որտեղ ձևավորվում է համախառն ներքին արդյունքի ավելի քան 60% - ը, աշխատատեղերի 43.5% - ը և աշխատավարձի ֆոնդի 78% - ը, աղքատության մակարդակը հաշվետու ժամանակահատվածում կազմել է 17.9%:

Վկայակոչելով Պետական եկամուտների կոմիտեի տրամադրած տվյալները՝ նա տեղեկացրել է, որ 2024 թվականի դրությամբ Հայաստանում հաշվառված է եղել 403 ճյուղային ձեռնարկություն, որոնցից 41-ը չեն գործել, ինչպես նաև 99 մետաղագործական ձեռնարկություն, որոնցից 12-ը չեն գործում:

Ոլորտի շրջանառությունը 2024 թվականին կազմել է 520 մլրդ դրամ (2022 թվականի 540 մլրդ դրամի դիմաց) ։ 2025 թվականին, ըստ տնտեսագետի, ցուցանիշների որոշակի բարելավում կա, ինչը կապված է մետաղների գների փոփոխության և հանքաքարի ծավալների ավելացման հետ: 2025 թվականի հուլիսի դրությամբ ոլորտում զբաղված է 13 հազար մարդ, որից 4.5 հազարը ԶՊՄԿ-ի աշխատակիցներ են ՝ միջինը 800 հազար դրամը գերազանցող աշխատավարձով ։ Նա նշել է, որ Սյունիքում աշխատանքի վարձատրության նման բարձր ցուցանիշի պատճառը Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի լայնածավալ գործունեությունն է: Մասնավորապես, Սյունիքի մարզի բնակչության 40-45% - ը ներգրավված է հանքարդյունաբերության մեջ, 30% - ը՝ գյուղատնտեսության ոլորտում, մոտ 15-20% - ը' ծառայությունների ոլորտում, և մոտ 10% - ը' շինարարության, տրանսպորտի և առևտրի ոլորտներում:

«Այսպիսով, Սյունիքի մարզի ԶՊՄԿ հատվածն ապահովում է մնացած մարզերի ցուցանիշներից մոտ 2-2.4 անգամ ավելի աշխատավարձ: Կոտայքի մարզում, օրինակ, աշխատավարձը համապատասխանում է երկրի միջին մակարդակին ։ Մյուս մարզերում հանքարդյունաբերությունն իրականացվում է փոքր մասշտաբով և չի ապահովում բարձր եկամուտ, և, որպես արդյունք, այստեղ գրանցվում են ցածր կենսամակարդակ և համեմատաբար ցածր աշխատավարձեր», - ասվում է հետազոտության մեջ:

Հետազոտությունն անդրադարձել է հանքարդյունաբերությանը նաև ներդրումների համատեքստում։ Պարսյանը նշել է, որ այդ ոլորտը տարիների ընթացքում ներդրումային առումով առավել գրավիչ էր։ Ինչպես ասվում է հետազոտության մեջ, 2014-2024թթ. ընթացքում հանքարդյունաբերության ոլորտում ներդրումները կազմել են 159,3 մլրդ դրամ (մոտ 600-700 մլն դոլար), ինչը համապատասխանում է ազգային ներդրումային հոսքերի ընդհանուր ծավալի 17,3% - ին ։ Այդ ծավալից շուրջ 350-370 մլն ուղղվել է Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի գործարկմանը։

Ինչպես նշել է տնտեսագետը, 2024 թվականին այդ ոլորտում ներդրումները լրջորեն կրճատվել են, բայց Ամուլսարի հանքի վերագործարկումը (2019 թվականին սառեցվել էր բնապահպանական նկատառումներով - խմբ.), ըստ նրա, կարող է բարելավել իրավիճակը ։ "Ամուլսարի նախագծի հաջող իրագործումը և գոյություն ունեցող ձեռնարկությունների հետագա զարգացումը կարևոր ցուցիչներ կլինեն Հայաստանի ՝ խոշոր հանքարդյունաբերական ծրագրեր իրականացնելու ունակության համար", - նշել է նա:

Հիմնականում․ ոլորտում այս տասնամյա ժամանակահատվածում ներդրումներ են կատարել Գերմանիան, Միացյալ Թագավորությունը, Ռուսաստանը, Կիպրոսը, Շվեյցարիան և այլն:

Հետազոտության մեջ նշվում է, որ Գերմանիան պատմականորեն Հայաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտում ներդրումների խոշորագույն աղբյուրն է, առաջին հերթին, շնորհիվ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատում գերմանական արդյունաբերական խմբերի երկարաժամկետ մասնակցության: Այդ գործակցությունը Հայաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտին բերել է առաջադեմ տեխնոլոգիաներ, բնապահպանական ստանդարտներ և գործառնական փորձ: Գերմանիայի կուտակած ներդրումների ծավալը կազմել է 120 մլրդ դրամ։ Կուտակված ներդրումների ծավալով հաջորդում են Շվեյցարիան (44 մլրդ դրամ), որին հաջորդում են Մեծ Բրիտանիան (34,5 մլրդ դրամ), Ռուսաստանը (34,1 մլրդ դրամ) և Կանադան (30,7 մլրդ դրամ)։

Ինչպես նշել է տնտեսագետը, 2024 թվականի արդյունքներով ոլորտը վճարել է 130 մլրդ դրամի հարկ, որից 102 մլրդ դրամ՝  ԶՊՄԿ-ը: Այդ առումով նա ընդգծել է, որ ձեռնարկությունն էական ազդեցություն ունի երկրի տնտեսության վրա։

Միաժամանակ, փորձագետը նշել է, որ 2024 թվականին ոլորտի համար հարկային բեռը կազմել է 25,6 տոկոս (2022 թվականի 36,5 տոկոսի դիմաց), ինչը, այնուամենայնիվ, բավական բարձր ցուցանիշ է ՝ համեմատած միջիին հանրապետական ցուցանիշի հետ։

Ներկայացնելով հետազոտության արդյունքները՝ Պարսյանը նաև նշել է, որ հանքարդյունաբերությունն ամբողջությամբ արտահանմանն ուղղված ոլորտ է: Այդ առնչությամբ  նա նշել է, որ մետաղագործական արդյունաբերության 100% - ն արտահանվում է, մինչդեռ, ալկոհոլային արտադրանքի արտահանման մասնաբաժինը կազմում է արտադրության ընդհանուր ծավալի 50% - ը, ծխախոտինը ՝ 70% - ը եւ այլն։

Միաժամանակ, Պարսյանն ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ 2021 թվականին Հայաստանի արտահանման ընդհանուր կառուցվածքում 30,6 տոկոսը կամ 1/3 - ը բաժին է ընկել հանքարդյունաբերությանը, 2022 թվականին այդ ցուցանիշը նվազել է մինչեւ 17 տոկոս, 2023 թվականին ՝ մինչեւ 9,4 տոկոս, 2024 թվականին ՝ մինչեւ 7 տոկոս: "Բայց եթե հաշվի չառնենք վերաարտահանվող ապրանքները (օրինակ ՝ ոսկին, ադամանդները, հեռախոսները, կենցաղային տեխնիկան, մեքենաները, տրանսպորտային միջոցները), ապա 2024 թվականին հանքաքարերի և խտանյութերի արտահանմանը բաժին է ընկնում 22,6%", - ասել է տնտեսագետը։

Վերջին տարիներին արտահանման գերիշխող շուկան Չինաստանն է՝ իր մասնաբաժինը 2020 թվականի 38,5%- ից հասցնելով 52,2%-ի՝ 2024 թվականին։ Դրան հաջորդում են Շվեյցարիան, Բելգիան, Բուլղարիան, Ռուսաստանը և այլն։ «Հանքարդյունաբերությունը մի շարք մարզերում զգալի տնտեսական ազդեցություն է ունենում ՝ նպաստելով աշխատատեղերի ստեղծմանը և բյուջետային եկամուտների ձևավորմանը: Այնուամենայնիվ, բնապահպանական խնդիրները և սոցիալական անհավասարությունը հաճախ հանգեցնում են որոշակի լարվածության: Արդյունաբերության դրական ազդեցությունը առավելագույնի հասցնելու համար անհրաժեշտ է ապահովել ավելի թափանցիկ կառավարում, արդյունավետ վերահսկողություն և պատասխանատու սոցիալական քաղաքականություն», - ասվում է հետազոտության մեջ:

Նշենք, որ ըստ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալների, 2025թ. հունվար-հոկտեմբեր ամիսներին հանքարդյունաբերությունը և բացահանքերի մշակումը 8.1% անկումից  հասել է 1.2% աճի՝ ապահովելով 410.7 մլրդ դրամ ծավալ։ Միայն հոկտեմբերին արձանագրվել է 4,1% աճ ՝ մինչև 50,2 մլրդ դրամ։